George Harrison: Living in the Material World (2011) ( * * * )

Στο The Bellboy σε σκηνοθεσία Τζέρι Λιούις, ο ήρωας του φιλμ, που ενσαρκώνει βεβαίως ο ίδιος ο σκηνοθέτης, μένει βουβός μέχρι τέλους - μόνο στο φινάλε εκτοξεύει μια ατάκα. Και όταν τον ρωτούν, "εσύ γιατί δε μίλησες ποτέ;" εκείνος απαντά: "μα, κανείς δε με ρώτησε".

O George Harrison έγραψε μερικά από τα καλύτερα τραγούδια των Beatles, συνέθεσε μερικά αριστουργηματικά solo album, χρηματοδότησε την παραγωγή μερικών από τις καλύτερες ταινίες της δεκαετίας του 80 (The Long Good Friday, Mona Lisa, Witnail and I - για να μην αναφέρουμε το 'Ενας προφήτης μα τι προφήτης' των Monty Python) και έστησε άλλο ένα συγκρότημα, τους Travelling Wilburys μέλη των οποίων υπήρξαν οι Roy Orbisson, Bob Dylan, Jeff Beck και Tom Petty. Όχι άσχημα, non?

Ο George Harrison επίσης, είχε λένε τη φήμη του αινιγματικού beatle. Bollocks. Καμία συνέντευξη του Harrison δεν ήταν διφορούμενη, καμία δήλωση του δεν στερείτο αιχμής. Ήθελες να μάθεις γι αυτόν; Όλα υπήρχαν στις δηλώσεις του και, φυσικά, στα τραγούδια του. Από την εσωτερικότητα του ("The inner light", "Within you, without you"), τον οπτιμισμό του ("Here comes the sun") μέχρι και τον απολύτως ανθρώπινο - όσο και ανεξέλεγκτο - θυμό του ("Piggies") για τον οποίο όμως δεν μαθαίνουμε σχεδόν τίποτα σε αυτό το ντοκιμαντέρ - βλέπετε, η χήρα του Harrison είναι και η παραγωγός αυτού εδώ του φιλμ που υπογράφει ο Μάρτιν Σκορσέζε. Το υπογράφει όμως περισσότερο ως... τροχονόμος παρά ως σκηνοθέτης.

Μια σειρά στοιχείων, φωτογραφιών, στιγμιοτύπων και ανεκδότων παρελαύνουν μπροστά στα μάτια μας, με "δωράκι" το απαραίτητο τραγουδάκι, έτσι για να θυμόμαστε πόσο σπουδαίος συνθέτης υπήρξε αυτός ο "σιωπηλός" Beatle. Και ναι, τον όρο 'σιωπηλός' τον χρησιμοποιώ ξανά ειρωνικά. Η ταινία ευτυχώς και δεν έχει κανένα πρόβλημα να θίξει την περιθωριοποίηση του ίδιου του Harrison από τους John και Paul, αν και τα highlight της υπόθεσης παραμένουν οι εμφανίσεις των Ringo Starr και Eric Clapton (και για τη γνωστή ιστορία ανταλλαγής συζύγων μπορούσαμε να μάθουμε ένα - δυο πράγματα παραπάνω). Η ουσία πάντως είναι πως το εν λόγω φιλμ αφορά περισσότερο τους μουσικόφιλους παρά τους κινηματογραφόφιλους. Αλλά και τώρα που το γράφω αυτό, κοντοστέκομαι.

Γιατί τι σόι κινηματογραφόφιλος είναι αυτός που δεν αγαπά τη μουσική; Και τι σόι μουσικόφιλος είναι αυτός που δεν ενδιαφέρεται για τους Beatles;

(Η απάντηση "Γ.Τ.Π." ισχύει και στα δύο παραπάνω ερωτήματα).

Pina (2011) ( * * * * )

"Κάθε σκέψη που δεν χορεύεται είναι πλαστή.
Κάθε σκέψη άρρυθμη, που δεν ανακάλυψε τα πόδια της.
Όλες οι σκέψεις από τις κνήμες ανεβαίνουν και θυμούνται
ότι από το σώμα εκπορεύονται, θυμούνται ότι
υπέστησαν τη δοκιμασία των παθών και εξήλθαν της σαρκός
για να μας αιχμαλωτίσουν, να μας πεθάνουν, να μας κινήσουν.
Διότι το σώμα οφείλει να επαληθεύει ότι του λέει το πνεύμα."

Valere Novarina, "Lettre Aux Acteurs / Pour Louis De Funes", P.O.L., 1989("Γράμμα στους ηθοποιούς / Υπέρ Λουί Ντε Φυνές", Εκδόσεις ΆΓΡΑ, 2003)

Ο χορός είναι έκφραση, μπορεί όμως να γίνει και στοχασμός; Δεν ξέρω αν η απορία μου γίνεται αντιληπτή, εμένα όμως με βασανίζει καιρό. Πως δηλαδή ο χορός μπορεί, εκτός από μέσο έκφρασης αφηρημένων, ή πολύ "γενικών" συναισθημάτων ("μοναξιά", "αγάπη", "χαρά", "στεναχώρια") να στοχαστεί πάνω στη ίδια του τη "δράση". Γιατί ο χορός είναι μια τέχνη που, στα μάτια του θεατή, έρχεται δίχως διαμεσολαβητή. Στο σινεμά, φυσικά υπάρχει η διαμεσολάβηση της κάμερας, αφήστε δε που ο ηθοποιός είναι μονάχα ένα από τα "εργαλεία" που χρησιμοποιεί ο δημιουργός για να μας μιλήσει (σκηνικά, φωτισμοί, μοντάζ, ντεκουπάζ, μουσική κ.ο.κ.) -  ακόμα και στο θέατρο υπάρχει το κείμενο: ο θεατής δεν ξεχνά ποτέ πως ο ηθοποιός επί σκηνής έχει ένα κείμενο να υπηρετήσει, που πολλές φορές είναι και κλασσικό. Στον χορό όμως, η "δράση" φτάνει στο θεατή πριν από την ιδέα, ακριβώς επειδή δεν υπάρχει διαμεσολαβητής (ο χορογράφος έχει κάνει τη δουλειά, αλλά στον θεατή αυτό περνά, ατυχώς, σε δεύτερη μοίρα, μιας και έχει ένα ολόκληρο σώμα να αντιμετωπίσει) και έτσι, λίγα πράγματα μπορούν να περάσουν πίσω απ' αυτήν, εκτός κι αν είναι, όπως είπαμε, "γενικά" και "αφηρημένα".

 Όχι στο χορό της Πίνα Μπάους. Η ταινία του, για πολλούς (και για μένα) "τελειωμένου" Βιμ Βέντερς, με οδήγησε σε ένα άλλο επίπεδο αντίληψης πάνω στο αντικείμενο. Είναι ένα απρόσμενο δώρο για τον ενημερωμένο αλλά και για τον... όχι και τόσο ενημερωμένο θεατή που μέσα από το φιλμ ανακαλύπτει την αληθινή μαγεία που κρύβεται πίσω από τους ζογκλερισμούς των σωμάτων που εκτελούν, εδώ, χορογραφίες της Μπάους, ενίοτε μπροστά από έναν καθαρά αστικό καμβά - ένα ιδιοφυές εύρημα! Γιατί μέσα από αυτό ακριβώς το εύρημα η ουσία μένει καθαρή και αναλλοίωτη, καθώς όλα τα prop της σκηνής έχουν αφαιρεθεί, μόνο και μόνο για να επαναφέρουν το σώμα στην "κανονική" του θέση και να υπογραμμίσουν πως, τελικά, όχι, δεν μπορεί να είναι αυτή η "κανονική" μας θέση, δεν μπορεί το σώμα μας να ζει τόσα χρόνια υποταγμένο κι εμείς να μην το ακούμε, να μην το αφουγκραζόμαστε, να το κρατάμε ναρκωμένο, και μαζί του κι εμάς μαζί.

 Μέσα από τις συνεντεύξεις των χορευτών της, ο Βέντερς στήνει δραματουργία. Δεν κάνει ανούσιες ερωτήσεις τεχνικού περιεχομένου (δεν είμαστε άλλωστε όλοι... χορευτές) αλλά ζητά να ανακαλύψει τον άνθρωπο πίσω από τον καλλιτέχνη που ένωσε το θέατρο με τον χορό, προκαλώντας την οργή των "συναδέλφων", για να οδηγήσει την τέχνη της πέρα από τα όρια του εφικτού. Η Μπάους έστησε, μέσα στο τερέν του χορού (το οποίο φιλμογραφείται σε "ουσιαστικό" 3D), μια διαλεκτική. Αφαίρεσε το μονοσήμαντο από τη "δράση". Αυτό μαθαίνουμε για την "τεχνική" της, και αυτό μονάχα αρκεί - αλλά το μαθαίνουμε και μέσα από τις χορογραφίες της και, κυρίως, μέσα από τα βλέμματα των χορευτών της, που χρόνια μετά, αναλαμβάνουν να δώσουν ζωή στις κινήσεις εκείνες που έδωσαν ζωή και στους ίδιους, έτσι όπως τους άγγιξε η χάρη μιας καλλιτέχνιδας που έφυγε νωρίς.

 Ένας λόγος παραπάνω για να της αξίζει μια τόσο όμορφη ταινία σαν κι αυτή.

Πεθαίνοντας Για Την Αλήθεια (2011) ( * ½ )

Ντοκιμαντέρ σημαίνει καταγραφή της αλήθειας: ένας ακόμα κινηματογραφικός μύθος που δεν πρέπει να πολυπαίρνουμε στα σοβαρά. Για έναν απλούστατο λόγο: η αλήθεια είναι μια έννοια ρευστή με πολλές όψεις. Ο δε ντοκιμαντερίστας δεν θα μπορούσε να είναι αντικειμενικός απέναντι στο θέμα του, γιατί η κάμερα, το μοναδικό του όπλο δηλαδή, δεν του το επιτρέπει: είναι υποχρεωμένος να επιλέξει... γωνία λήψεως. Και από την επιλογή του αυτή και μόνο έχει κάνει ξεκάθαρη τη θέση του, πριν φιλμάρει το πρώτο καρέ. Πιστέψτε μας, αυτό δεν αποτελεί υπερβολή. Το που τοποθετείς την κάμερα, και ποιό φακό επιλέγεις, είναι άμεσα συνδεδεμένο με το ποιός είσαι, μιας και το βιζέρ της συσκευής είναι η προέκταση του βλέμματος σου. Απ' αυτή την άποψη, ο άνθρωπος-κινηματογραφιστής είναι ένα ον Κρονεμπεργκικών προδιαγραφών, ένα πλάσμα από σάρκα και μέταλλο που αιχμαλωτίζει σε μια συνθετική ουσια (σελιλόιντ) ότι ο αμφιβληστροειδής καταγράφει. Το είπε, με πολύ πιο απλά λόγια από τα δικά μας, ο σκηνοθέτης Νίκος Παναγιωτόπουλος: “Πηγαίνουμε σινεμά για να συναντήσουμε κάποιον που βλέπει”. Και αυτό που βλέπω, μπορώ κάλλιστα και να το ορίσω.

Οι δημιουργοί του Πεθαίνοντας Για Την Αλήθεια ενδέχεται να έβρισκαν κάπως φλύαρες αυτές μας τις παρατηρήσεις. Δεν έχουν άλλωστε κανένα πρόβλημα να στήσουν, να μοντάρουν, να επανακαδράρουν (υπάρχει αλλίωση των φορμά του αυθεντικού υλικού, που κατά μεγάλο ποσοστό του ήταν καδραρισμένο σε τηλεοπτική αναλογία 4/3) και, το σημαντικότερο όλων, να επενδύσουν μουσικά τις εικόνες τους, λες και αυτό που ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας δεν είναι η τραγωδία ενός λαού αλλά μια υπερπαραγωγή στημένη στα Pinewood studios και σκηνοθετημένη από τον Μάικλ Μπέι. Είναι αδύνατον να μιλήσεις για το φιλμ δίχως να αναφερθείς στη μουσική του. Μουσική που προσπαθεί να μιμηθεί τα πλούσια και ογκώδη score ενός επιβλητικού, επικού δράματος, μόνο που στη θέση της εκατονταμελούς ορχήστρας, βρίσκονται samplαρισμένα όργανα που κοπανάνε όσο γίνεται πιο δυνατά, ώστε να μπορεί εύκολα ο μοντέρ να κόβει ή να κεντράρει επί της ίδιας σεκάνς, πιστός στο ρυθμό που επιβάλλει το εκκωφαντικό βλαχο-χολυγουντιανό beat.

Αν πιστεύετε πως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, μάθετε πως το Πεθαίνοντας Για Την Αλήθεια πραγματεύεται ένα πολύ σημαντικό ζήτημα: στο Ιράκ περισσότεροι απο 350 δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης σκοτώθηκαν από την αρχή του πολέμου το Μάρτιο του 2003 μέχρι σήμερα. Είναι ο μεγαλύτερος αριθμός θανάτων σε εμπόλεμη περιοχή από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Θα μου πείτε, δεν έχει μεγαλύτερη σημασία το πόσοι άμαχοι πεθαίνουν σε αυτές τις ζώνες; Θα σας πω ότι είστε εκτός στρατόσφαιρας για δυό λόγους: α) οι ζωές δεν μπαίνουν σε ζυγαριές και β) οι δημοσιογράφοι αυτοί, ανεξάρτητοι οι περισσότεροι, σκοτώθηκαν απροστάτευτοι, ακριβώς επειδή διέδιδαν τα «νέα» που η κυβέρνηση Μπους δεν ήθελε να ακούσετε. Οπότε με τον θάνατο τους, θάφτηκαν και οι πολιτικές συνειδήσεις δισεκατομμυρίων τηλεθεατών / αναγνωστών. Δισεκατομμυρίων.

Ο ρόλος των ΗΠΑ καταγράφεται με θεωρητική πιστότητα. Η ιστορία της Τζουλιάνα Σγκρένα, που μετά από την αιχμαλωσία της από ιρακινούς τρομοκράτες, ελευθερώθηκε και, την ίδια ημέρα δέχτηκε τα πυρά αμερικανικής περιπόλου – που δολοφόνησε τον Νικόλα Καλίπαρι, τον πράκτορα που την έσωσε, ακόμα συγκλονίζει. Η δε ατιμωρησία των επί Γης φονιάδων σε εξοργίζει – αναπόφευκτο, αν δεν είσαι κυνικό κάθαρμα. Κοινώς, η ερευνητική ομάδα έχει κάνει σκληρή δουλειά, και φαίνεται. Και είναι πραγματικά κρίμα. Γιατί, στην προσπάθεια του να διηγηθεί την ιστορία των δημοσιογράφων που χάθηκαν, και αυτών που έμειναν πίσω, το Πεθαίνοντας Για Την Αλήθεια συνθλίβει το ανθρωπιστικό του μήνυμα στην ίδια μηχανή του κιμά όπου παρασκευάζεται το ίδιο εκβιαστικό, προκάτ θέαμα που η Δυτική βιομηχανία του θεάματος αμπαλάρει δεκαετίες τώρα. Αν είναι δυνατόν να κάνεις έκκληση στον ουμανισμό μου όταν, την ίδια στιγμή, ως δραματουργός (και μην ακούσω καμιά ανοησία, ως δράμα είναι στημένο το – επιτηδευμένα «αγωνιώδες» – φιλμ) υποτάσσεσαι στον ίδιο μηχανισμό που κάνει τις ψυχές, κρέας. Δε λέω, φρικτό το να πεθαίνεις για την αλήθεια, ακόμη χειρότερο όμως να την σκοτώνεις.

The Story Of Anvil (2008) ( * * * * )

Αν ήσουν χεβιμεταλάς πιτσιρίκος στα μέσα της δεκαετίας του 80, η μοναδική σου πηγή πληροφοριών ήταν τα κείμενα του Στάθη στο Ποπ + Ροκ και το Δισκάδικο της Αθηνάς, που είχε το πιο ενημερωμένο metal section της εποχής, πριν τα εξειδικευμένα μαγαζιά πάρουν το πάνω χέρι. Αν δε είχες μόλις ανακαλύψει το είδος, ξεκινούσες από τα βασικά: Sabbath, Maiden, Saxon, Venom (αν ήσουν αρρωστιάρης) και άλλοι βρετανοί. Μετά ξεκινούσαν τα πειράματα και οι προτάσεις των αρχαιότερων στο χώρο. Και κάπου εκεί, αγόραζες το Metal On Metal των Καναδών Anvil. Ξεδιάντροπα σεξιστικό, γρήγορο, γεμάτο ενθουσιασμό και αυτοαναφορικούς, περί του heavy metal στίχους, γέμιζε τον έφηβο ακροατή του με ανόθευτο ενθουσιασμό: ένιωθες πιο δυνατός απέναντι στα κακεντρεχή σχόλια των κομπλεξικών συμμαθητών σου ή των μουσικών συντακτών που δεν έχαναν ευκαιρία να εκδηλώνουν την αντιπάθεια τους για την αγαπημένη σου μουσική, ενώ εσύ περίμενες να μεγαλώσεις με την κρυφή ελπίδα ότι στην ενήλικη ζωή σου, ο loser δεν θα ήσουν εσύ, αλλά εκείνοι που σε καταδίκασαν με το που φόρεσες την heavy metal-άδικη στολή.

Ο Sasha Gervasi είναι ένας από αυτούς. Από μεταλλοπαίδι του Καναδά, βρέθηκε να γράφει το σενάριο του The Terminal για τον Στίβεν Σπίλμπεργκ. Η ταινία σημείωσε παγκοσμίως εισπράξεις 220 εκατομμυρίων δολλαρίων. Από κει και πέρα, μπορούσε να κάνει ότι ήθελε. Οι Anvil πάλι μεγάλωσαν και επιτυχία δεν γνώρισαν. Μια εντυπωσιακή εμφάνιση στην Ιαπωνία, πλάι στους Bon Jovi, Scorpions & Whitesnake έδειχνε πως θα είχαν μέλλον λαμπρό, αλλά αυτή η εικόνα απεδείχθη μαγική. Η επέλασις των βαρβάρων (Metallica, Anthrax, Slayer) τους έβγαλε με μιας από το χάρτη, κι ας μόστραραν με καμάρι οι Metallica τα μπλουζάκια με τα λογότυπα των Καναδών metallers στις πρώτες τους φωτογραφήσεις. Sad but true, το κακό management, οι χαβαλεδιάρικοι στίχοι (που γρήγορα βγήκαν εκτός μόδας) και η έλλειψη ενός στοιχειώδους καλού promotion, στέρησαν από τους Anvil το σουξέ που πιθανότατα άξιζαν. Αλλά εκείνοι δεν σταμάτησαν ποτέ να βγάζουν δίσκους – η δισκογραφία τους μετρά δεκατρία άλμπουμ. Και όπως γνωρίζουν οι μουσικοί που διαβάζουν αυτές τις γραμμές, μία φορά ν' ανέβεις στο πάλκο, μία φορά να χειροκροτηθείς είναι αρκετή: τίποτα δεν σε γιατρεύει απ'αυτό το μικρόβιο. Αυτό από μόνο του, δεν είναι κακό. Το πρόβλημα είναι ότι οι Anvil δεν κατάφεραν ποτέ να ξεπλύνουν αυτή τη κοσμική μούντζα από το βιογραφικό και τις ψυχές τους. Ξέρουν ότι θα μπορούσαν να ήταν το νο.1 . Και ζουν στη σκιά της επιτυχίας που στερήθηκαν.

Κάπου εκεί, οι δρόμοι των Anvil και του Gervasi διασταυρώθηκαν - ξανά. Γιατί ο δεύτερος υπήρξε φανατικός οπαδός των πρώτων εξ αρχής:τους ακολούθησε ως roadie στις πρώτες

τους περιοδείες και τώρα, αναλαμβάνει να ζωντανέψει ξανά τις καριέρες τους, στήνοντας κάμερες και καταγράφοντας την πιο συγκινητική αλλά και την πιο πικραμένα χιουμοριστική ροκ βιογραφία στην ιστορία του ιδιώματος. Παρακολουθεί την αποτυχημένη ευρωπαϊκή τους περιοδεία, τις ηχογραφήσεις του νέου τους άλμπουμ και τις απέλπιδες προσπάθειες τους προς αναζήτηση δισκογραφικής εταιρίας. Μέλη των Metallica, Slayer, Anthrax, ακόμα και ο θείος Lemmy των Motorhead δηλώνουν θαυμασμό και οίκτο. Οι οικογένειες τους παρακολουθούν κουνώντας το κεφάλι. Για τις γυναίκες τους, η ενασχόληση με το heavy metal είναι το παιδικό καπρίτσιο που, δια της ανοχής του πιστοποιείται η συζυγική τους αφοσίωση. Για τους λοιπούς συγγενείς μια, στην καλύτερη περίπτωση “εκκεντρική” ιδιοτροπία. Οι δε executives τους «στέλνουν» ευγενικά ως «παρωχημένους. Κάποιοι θα ξελιγωθούν στα γέλια. Κάποιοι άλλοι, οι πιο «ευαίσθητοι» - τα εισαγωγικά μόνο τυχαία δεν είναι – θα στενάξουν ένα «κρίμα τα παιδιά». Το κρίμα όμως είναι στο λαιμό τους, όχι σ’αυτόν των Anvil.

Γιατί η τριακονταετής επιβίωση της μπάντας πατά γερά όχι στις πρώτες θέσεις των charts ούτε στην εύνοια των μουσικοκριτικών. Αλλά στο βαθύτερο εκείνο αίσθημα ευθύνης απέναντι σε αυτά που επέλεξες να σε ορίσουν, απέναντι σε αυτά που έπαψες να ονειρεύεσαι και αποφάσισες να ζήσεις - με οποιοδήποτε κόστος. Σε έναν κόσμο που βασιλεύει ο μηδενισμός για 13χρονα, που η απαξίωση της συλλογικότητας (κουρασμένη από τις βολές της ψυχανάλυσης) στέκει ως μοναδική αξία, η Ιστορία των Anvil είναι από μόνη της αρκετή για να περιστρέψει αντίστροφα σύσσωμο την πλανήτη. That is, αν υπάρχουν κάποιοι έκει έξω έτοιμοι να ακούσουν τι συμβαίνει κάτω από τις μεταλλικές συγχωρδίες και τα εξωφρενικά stage antics των ηρώων της. Βλέπετε όμως, το heavy metal παραμένει ο ιδανικός σάκος του μποξ του μέσου «υπεράνω».

Γράφοντας αυτό το κείμενο, θυμήθηκα την τελευταία σεκάνς του The Terminal: ο Βίκτορ Νορόφσκι (τον ενσαρκώνει ο Τομ Χανκς) έχει επιτέλους εισέλθει στις ΗΠΑ για να ακούσει τον Μπένι Γκόλντσον, τον αγαπημένο τζαζίστα του πατέρα του και να πάρει το πολυπόθητο αυτόγραφο, τιμώντας την μνήμη του. Έχει περάσει μήνες κλεισμένος σε ένα αεροδρόμιο, έχει δει την χώρα του να καταρέει από τις οθόνες των τηλεοράσεων, έχει ερωτευθεί και έχει πει – οριστικά – «αντίο», έχει αφήσει πίσω του ένα πλήθος ανθρώπων που αγάπησε (όλοι τους απόκληροι όπως και ο ίδιος) και που δεν θα ξαναδεί ποτέ, και τώρα είναι εκεί. Πηγαίνει τρέχοντας στη σκηνή - μαζί του κι εμείς. Αλλά ο Μπένι Γκόλντσον σηκώνει το χέρι και του λέει «συγγνώμη αλλά δεν μπορώ να σου μιλήσω τώρα. Ανεβαίνω στη σκηνή. Πρέπει να περιμένεις». Και ο Νορόφσκι καταλαβαίνει. Αυτό που καταλαβαίνουν και οι χιλιοταλαιπωρημένοι Anvil, που στο τέλος παίζουν μπροστά σε ένα ξέφρενο πολυπληθές κοινό: Αν μπορείς να υπομείνεις τα πάντα, μπορείς και να κατορθώσεις τα πάντα.